مریم صابری

زرجوب و گوهررود دو رودخانه گیلان با نام‌هایی زیبا هستند. اما آن‌چه که مردم رشت به عنوان رودخانه می‌بینند، زیبا نیستند. بهتر است بگوییم رودخانه نیستند و شاید کانال فاضلاب واژه مناسب‌تری برای آنها باشد. هرچند از روزگاری هم‌ صحبت می‌شود که این دو، آبی زلال، ماهیانی فراوان و قایق‌هایی شناور داشتند.

حالا چه شد که به اینجا رسیدیم؟ چرا سرنوشت دو رودخانه زیبایی که از وسط شهر می‌‌گذرند به وضعیت اسفناکی تبدیل شده که امروزه برای رد شدن از کنارشان باید رو برگرداند و نفس را حبس کرد؟ در چنین شرایطی واکنش جامعه چه باید باشد؟ به نظر می‌رسد تاکنون صدای اعتراض مردمی نسبت به عدم وجود زیرساخت‌های مناسب برای جلوگیری از سرازیر شدن فاضلاب خانگی به سمت رودخانه و فشار به واحدهای صنعتی برای ایجاد تصفیه‌خانه آن‌چنان زیاد نبوده تا مرهمی بر این دو رودخانه باشد. دکتر اسماعیل کهرم فعال و کارشناس برجسته محیط‌زیست که چند ماهی است به عنوان مشاور رییس سازمان حفاظت محیط‌زیست در امور محیط طبیعی هم فعالیت می‌کند، در گفت‌وگو با «فرهیختگان گیلان» می‌گوید: چند روز قبل برای چندمین بار از رادیو ایران شنیدم که رودخانه‌های زرجوب و گوهررود آلوده‌ترین رودخانه‌های جهان هستند. البته نمی‌دانم استناد این سخن چه بود و رودخانه‌های همه جهان را دیده و بررسی کرده‌اند یا خیر. ولی اهمیت در آنجا است که این مطلب نه از رادیو آمریکا یا اسراییل که از رادیو ایران عنوان شد.

ادامه اظهارات کهرم نشان می‌دهد که از فعالیت سازمان‌های مردم‌نهاد در این زمینه راضی نیست: متاسفانه این سازمان‌ها فقط کارهای نمایشی انجام می‌دهند، پشت میزنشین هستند و اهل عمل نیستند. این موضوع را به یکی از اعضای یک سازمان گیلانی هم گفتم. در حالی‌که یک سازمان‌ مردمنهاد باید نقش عملی و ارشادی داشته باشد.

مشاور معصومه ابتکار به صحبت‌های رییس‌جمهور در سازمان حفاظت محیط‌زیست اشاره کرد که گفته بود: سازمان‌‌ها باید با فرهنگ‌سازی، موضوع محیط‌زیست را برای مردم تبیین کنند، بعد دولت برای اقدام عملی برنامه‌ریزی خواهد کرد. اما کهرم می‌گوید: « ان‌جی‌او های ما پهلوان‌پنبه هستند!»

این فعال و پیشکسوت عرصه محیط‌زیست با همان انرژی همیشگی که برای دفاع از محیط زیست دارد ادامه می‌دهد: من به ان‌جی‌او ها پیشنهاد دادم که فراخوان بگذارید و از جوانان غیور گیلان بخواهید که بیایند و کمر همت ببندند و این دو رود جواهر را از سرچشمه تا پایین‌دست تمیز کنند تا حداقل یک روز هم که شده کناره‌ها و سواحلش تمیز باشد. اگر این ایده عملی شود من هم به عنوان یک خدمتگزار می‌آیم و در کنارشان کمک می‌کنم. کهرم تاکید می‌کند که در دو سال گذشته بارها این پیشنهاد را مطرح کرده و اگر همین حالا هم تشکل‌های غیردولتی چنین برنامه‌یی را ساماندهی کنند بسیار مناسب خواهد بود. به‌ویژه آن‌که مدارس هم تعطیل هستند و هزاران جوان در رشت و گیلان حضور دارند که دلشان برای گیلان عزیز و سرسبز می‌تپد و همین جوان‌ها حاضر خواهند بود از منشا تا انتهای این رودها را حداقل از زباله‌های اطراف پاک‌سازی کنند.  کهرم در ادامه انتقادهای خود از نحوه فعالیت NGO ها می‌گوید: متاسفانه بسیاری از NGO ها در ایران تلاشی برای کار عملی و ارتقای معلوماتشان از راه مطالعه و بهره‌مندی از تجربیات کشورهای دیگر نمی‌کنند و تنها کار خود را انتقاد از نهادها و سازمان حفاظت محیط‌زیست می‌دانند، تا یک مدیرکل «کله‌پا» شده و دیگری بر سرکار بیاید! یا اینکه به جنگ همدیگر می‌روند. او به NGO های گیلانی توصیه می‌کند: فعالان گرامی این استان باهم متحد شوند تا زرجوب را بار دیگر به «زر» و گوهررود را به «گوهر»ی برای مرکز استان تبدیل کنند.

کهرم هم که مانند بسیاری از گیلانیان دل درگذشته زیبای این دو رود دارد، در گفت‌وگو با فرهیختگان گیلان ادامه می‌دهد: به اسم این دو رود توجه کنید؛ گوهررود و زرجوب، وقتی از یک دوست رشتی‌ پرسیدم که چرا نام رودخانه زرجوب است گفت به خاطر اینکه درگذشته ماهیانش مثل زر و جواهر می‌درخشیدند. در حالی‌که این رودخانه‌ها در حال حاضر باعث ننگ گیلان شده است.

او ادامه می‌دهد: بارها در روزگار خوشِ گوهررود و زرجوب، مهمانشان بوده‌ام اما اکنون وضعیت این دو رودخانه در مرکز استان واقعا باعث تاسف و شرم‌آور است. مشاور رییس سازمان حفاظت محیط‌زیست به ویژگی فرهنگی رشت اشاره و توضیح می‌دهد: ادامه این وضعیت در شهری که داعیه‌دار فرهیختگی است دردناک است و باید گفت نه ‌تنها این وضعیت شایسته این شهر فرهنگی نیست بلکه باعث خجالت است که زرجوب و گوهررود در دل این شهر فقط نقش کانال فاضلاب را بر عهده داشته باشند.

چه باید کرد؟ مشاور رییس سازمان حفاظت محیط‌زیست می‌گوید باید اعتراض کرد و اعتراض. تا بالاخره بحران موجود در این رودخانه‌ها دیده شود. رسانه‌ها را دعوت کنید و اقدامات اعتراضی مانند نوشتن نامه به نمایندگان مجلس. تنها راهش همین است برای این‌که نمی‌توان به دولت امید بست. چون عرف آن است که نهادهای دولتی همه‌چیز را خوب و مثبت جلوه می‌دهند و حتی ممکن است همین حالا هم بگویند وضعیت زرجوب به‌ مراتب از سال گذشته بهتر است. ولی NGO ها و مردم باید درصحنه باشند و حرکت کنند، چون می‌دانند وضعیت بحرانی است.

کهرم به خبرنگاران و رسانه‌ها هم توصیه می‌کند که به نوشتن مقاله و گزارش اکتفا نکرده و با دعوت از متخصصین این عرصه مشکلات این دو رود را به‌طور گسترده مورد بررسی قرار دهند و بعد از طریق رسانه‌ها صدای ممتد ایجاد کنند تا بالاخره به گوش تصمیم‌گیران برسد.