فاطمه صابری

همه تبدیل به سنسورشده‌اند؛ «زرجوب» و «گوهررود» در حال مرگ‌ هستند و بسیاری از کارشناسان و فعالان محیط‌زیست هم می‌گویند که از نظر اکولوژیکی این دو رودخانه مرده فرض می‌شوند، چون هیچ موجودی به‌ جز انواع میکروب‌های کشنده در آن زنده نیست.

داستان احتضار و یا مرگ زرجوب و گوهررود مربوط به امسال یا یک دهه پیش نیست. دست‌کم از ۳ دهه گذشته که جمعیت شهر بیشتر شد و لوله‌های فاضلاب از واحدهای مسکونی، تجاری و صنعتی به ‌سوی این دو رود روان شد، هشدارها آغاز و گفته شد با زرجوب و گوهررود که رشت از کنارشان متولد شده، مهربان‌تر رفتار کنیم.

  فخر فرهنگی، فقر فرهنگی

«به چه چیزی فخر می‌فروشید! ببینید بر سر دو رودخانه‌یی که از دل شهرتان می‌گذرد چه بلایی آورده‌اید. بر سر زرجوب و گوهررودی که مادر رشت، یعنی عامل پیدایش این شهر هستند.» این کنایه رندانه وقتی مردم رشت به فرهنگ پیشرو خود مقابل شهرهای دیگر فخر می‌فروشند، از سوی افراد غیرگیلانی به رخ کشیده می‌شود. به‌زعم منتقدان گویا برای ساکنان شهری که خود را دروازه تمدن ایران می‌دانند تنها دور شدن فاضلاب از نزدیک محل زندگی شخصی‌شان مهم است و اگر همان فاضلاب بی‌هیچ تمهیدی چند متر آن‌ سوتر بریزد و باعث آلودگی شدید شود دغدغه ذهنی قابل ‌ذکری نیست. حتی اگر مدام در رسانه‌ها تکرار شود که آلوده‌ترین رودهای جهان از رشت می‌گذرد.

دیدگاهی که مدیر غیربومی یک شرکت خصوصی در رشت هم پنهانش نمی‌کند و به « فرهیختگان گیلان» می‌گوید: ذهنیت من از رشت بسیار مثبت بود و با وجود آن‌که چهار سال از حضورم در این شهر می‌گذرد، برایم باورکردنی نیست که در شهری با قدمت مدنیت رشت همه نشسته‌اید و فاضلاب خام خانه‌ها، شهر صنعتی و بیمارستان‌ها مستقیم وارد رودخانه‌هایتان می‌شود.

سهراب بهروزی یکی از ساکنان کوچه بنفشه در جوار رودخانه گوهررود اما می‌گوید: من هم به عنوان یک ساکن رشت از این وضعیت شدیدا گلایه دارم. بهروزی به طرح این سوال می‌پردازد که مگر ساکنان شهرهای دیگر شخصا برای فاضلاب خانگی و صنعتی‌شان راهکار پیدا می‌کنند؟ این وظیفه مدیران شهری است که برای سلامتی شهروندان و حفظ محیط‌زیست تلاش کنند.

او به فرهیختگان گیلان گفت که از ۸ سال پیش خانه‌اش را در این منطقه (در نزدیکی بیمارستان رازی) معامله کرده اما بعد از مدت کوتاهی پشیمان شده و در تمام سال‌های گذشته تلاش کرده آن را به فروش برساند. فروش این واحد مسکونی برای خانواده آقای بهروزی مانند صدها خانواری که منازلشان در حریم گوهررود و زرجوب قرار گرفته به یک آرزو و رویا تبدیل شده است. چرا؟ او توضیح داد: به دلیل بوی شدید فاضلاب، خانه‌یی که بیش از ۱۵۰ میلیون تومان ارزش اقتصادی دارد به نصف قیمت هم خریداری نمی‌شود. او گفت که خود در فصل زمستان این واحد را خریداری کرده و از سوی صاحب‌ ملک یا بنگاه هم توضیحی درباره شرایط محیطی به او داده نشد. اما هر چه هوا گرم‌تر شد مشاهده کرد که دچار چه اشتباهی شده، چون خانواده او عملا در سال‌های گذشته حتی دقایق کوتاهی هم نتوانسته‌اند پنجره‌های منزلشان را باز بگذارند. «چون از بوی فاضلاب به معنی واقعی کلمه به ما حالت تهوع، خفگی و سردرد دست می‌دهد.»

تعدادی از ساکنان حوالی خیابان شهدا و تختی که رودخانه زرجوب در جوارشان روان است هم مشکلات مشابهی را مطرح می‌کنند. مانند ساکنان خیابان تازه‌ساز تختی (خیابان جوان) و ساکنان جنب بانک شهر، که می‌گویند هیچ امیدی به وعده‌های چند ساله مدیران و اعضای شورای شهر و شهرداران پرتعدادِ رفته و تازه آمده نداریم.

این وضعیت اسفناک در حالی است که هنوز افرادی مانند سعیدی که حدود ۳۰ سال قبل در این دو رود شنا و از آب زلالش برای شستشو استفاده می‌کردند، در میان ما حضور دارند. سعیدی که از نیم‌قرن گذشته در محدوده پل بوسار زندگی کرده تاکید می‌کند که حدود ۴۰ سال قبل در آب زلال دو رودخانه شنا کرده و مردم زیادی در فقدان آب‌ لوله‌کشی البسه خود را نزدیک پل بوسار شستشو می‌دانند و از آب «چشمه سو» در زرجوب برای شرب استفاده می‌کردند.

شهروندانی که از آلودگی این دو رود می‌گویند همدردان مشترک دیگری هم دارند که یک سرش در سراوان حضور دارد و سر دیگرش در حوالی رودخانه زرجوب، پیربازار و بعد خمام و حتی انزلی؛ یعنی تالاب ۱۹ هزار هکتاری انزلی که مقصد نهایی تمام آلودگی‌های زرجوب و گوهررود است به‌ طوری‌که عمق تالاب به دلیل ریزش مداوم فاضلاب و زباله‌های شهر انزلی و آلودگی‌های مشابه ۸متر کاهش داشته است و به دلیل همین آلودگی‌ها در لیست قرمز کنوانسیون رامسر قرار دارد.

تلاش‌های تازه برای نجات زرجوب و گوهررود

در این میان فرانک پیشگر نایب‌رییس کمیسیون بهداشت و محیط‌زیست شورای شهر رشت به فرهیختگان گیلان اطمینان می‌دهد که شورای چهارم به این موضوع بی‌توجه نبوده و تاکنون جلسات زیادی با محوریت محیط‌زیست به‌ویژه در رابطه با دو رودخانه زرجوب و گوهررود برگزار کرده است.

جلساتی که به گفته این عضو شورای شهر -که در حال اخذ مدرک دکترای محیط‌زیست است- نتایج عملی هم به دنبال داشته است. به ‌این‌ترتیب که برای مطالعات مهندسی مناقصه‌یی برگزار شد و شرکت سازه‌پردازی ایران برنده مناقصه شد و طبق قرارداد قرار است طی ۹ ماه، مطالعات خود را برای ساماندهی وضعیت این رودخانه‌ها انجام دهد. به ‌این‌ترتیب که مشاور پروژه که از طریق مناقصه برنده شده، طبق قرارداد می بایست طی ۹ ماه مطالعات خود را برای ساماندهی وضعیت رودخانه ها انجام داده و اعلام نتیجه کند.

پیشگر تاکید کرد که هدف اعضای شورا انتخاب بهترین راه‌حل برای حل اساسی مشکل مردم است، نه راهی که بعد از مدت کوتاهی به بن‌بست بیانجامد.

به گفته نایب‌رییس کمیسیون بهداشت و محیط‌زیست شورای رشت، بهترین و ایده‌آل‌ترین حالت این است که تاسیس شبکه فاضلاب شهری به اتمام برسد، هر بیمارستان تصفیه‌خانه مجزا داشته باشد، شهرک صنعتی هم مجهز به تصفیه‌خانه باشد و شیرابه‌ها نیز پس از تصفیه شدن و رسیدن به حد استاندارد به رودخانه تخلیه شوند.

ولی اجرایی شدن اینها و متقاعد کردن همه ارگان‌های ذی‌ربط بسیار زمان‌بر خواهد بود. به همین دلیل تصمیم بر این شد که تدبیری برای نقاط تجمع این پساب‌ها اتخاذ شود. در حال حاضر گزینه‌های مختلفی برای این کار مطرح است که باید توسط مشاور انتخاب ‌شده ارزش‌گذاری شوند.

او البته به چند گزینه مورد بحث هم اشاره می‌کند: یکی از این گزینه‌ها قرار دادن پکیج‌های تصفیه فاضلاب در نقاط خروجی است. گزینه دیگر کانال‌کشی در جداره رودخانه و گزینه بعدی قرار دادن باکس‌هایی در کف رودخانه است که فاضلاب به درون این کانال تحتانی سرازیر شده و پس از منتقل شدن به ایستگاه فخب، از آنجا به سمت تصفیه‌خانه پمپاژ شود و مورد تصفیه قرار گیرد. پس از پاک‌سازی این رودخانه‌ها می‌توان پارک‌های حاشیه‌یی مناسب و فضاهای سبز تفریحی را در نوار کناری این دو رودخانه ایجاد کرد که نمونه‌یی از این طرح در کنارگذر تختی به زرجوب در حال اجرا است. از همین حالا می‌توان پیش‌بینی کرد که هزینه اجرای این طرح بسیار بالا است.

موضوعی که با تایید پیشگر هم همراه است و می‌گوید طبق برآورد، هزینه تملیک و تملک زمین‌های اطراف زرجوب و گوهررود رقمی حدود دو هزار میلیارد تومان است. اما با این‌حال تصمیم آن است که دیگر دستگاه‌های موازی با بی‌توجهی کار را به آن دیگری حواله ندهند و مثلا گفته نشود که قسمت آب و فاضلاب مربوط به شرکت آب و فاضلاب، تملیک و تملک زمین‌ها مربوط به آب منطقه‌یی و بحث توریستی و گردشگری آن مربوط به شهرداری است. اگر می‌خواهیم زرجوب و گوهررود نجات پیدا کنند باید به این طرح به‌ صورت فرادستی نگاه شود.

حالا قرار است بعد از انجام مطالعات کارشناسی، تاییدیه مصوبه ۲۱۵ (قانون برنامه پنجم توسعه) برای چگونگی اجرا هم از مجلس گرفته شود و پس از آن به تایید دولت، یعنی شورای عالی اقتصاد برسد و مجوز فاینانس از این شورا دریافت شود تا طرح اجرایی شود.

 افزایش بیماری‌های صعب‌العلاج در رشت

این طرح در حالی در دست بررسی است که همین چند روز پیش رییس سازمان حفاظت محیط‌زیست گیلان خبر تکان‌دهنده‌یی را با رسانه‌ها مطرح کرد و گفت موج ابتلا به بیماری‌های صعب‌العلاج مانند انواع سرطان‌ها در استان نتیجه حل نشدن معضل زباله در گیلان است.

محمدرضا برجی صراحتا به آمار بالای سرطان در استان اشاره کرد که گیلان را به رتبه اول این بیماری در کشور تبدیل کرده است. معضلی که به‌زعم رییس سازمان محیط‌زیست بی‌ارتباط با وضعیت این دو رودخانه که به گفته او به کانال انتقال فاضلاب تبدیل‌شده‌ و همان فاضلاب خام را به سمت مزارع کشاورزی روان می‌کنند، نیست.

راه‌حل مدنظر این مقام سازمان محیط‌زیست که نهاد تحت امرش در سال‌های گذشته نقشی بیشتر از هشدار دادن نداشته، کنترل شیرابه‌ زباله‌های سراوان است تا بحران آلودگی این رودخانه‌ها برطرف شود.

البته پیش از برجی، مظفر نیکومنش عضو شورای شهر رشت هم افزایش ابتلا به سرطان گوارش و پروستات در مرکز استان را ناشی از آلودگی دو رودخانه زرجوب و گوهررود دانسته و گفته بود می‌توان با اگوکشی در دو طرف حاشیه رودخانه‌های زرجوب و گوهررود از ورود انواع فاضلاب به سمت این رودها جلوگیری کرد. اظهارات این عضو شورا اما و اگرهای بزرگی دارد: باید در اجرای پروژه‌های آب و فاضلاب بانک جهانی تسریع شود، شرکت آب و فاضلاب شهری استان همکاری کند، فاضلاب‌های سنتی و رودخانه‌های زرجوب و گوهررود در حوزه شهری به طول ۲۴ کیلومتر لایروبی شود تا بتوان بخشی از آلودگی رودخانه‌های داخل رشت را برطرف کرد.

 صبر سرطانی

قصد سیاه‌‌نمایی و یا اغراق نیست چون سیاهی و لجن‌زار از کف دو رودخانه‌یی که رشت را به سه قسمت مساوی تقسیم کرده با چشمان غیرمسلح هم پیداست. گوهررود و زرجوب به معنی واقعی کلمه نفس‌های آخر خود را می‌کشند و نه ‌تنها چند هزار ساکن جوار دو رودخانه، که تمام جمعیت حدود ۷۰۰ هزار نفری مرکز استان و ۵/۲ میلیون نفری گیلان خواستار نجات زرجوب و گوهررود هستند. چون حالا زندگی خودشان هم با انتشار این آلودگی در معرض خطر مستقیم قرار گرفته است!

آیا حرکت‌های لاک‌پشتی در مقابل غول بی‌مهار آلودگی که شبانه‌روز به این رودها سرازیر است می‌تواند از عمق فاجعه بکاهد؟ به‌ویژه آن‌که دیگر نمی‌توان گفت: صبرمان زیاد است. چون تجربه ثابت کرده که نتیجه این صبر اختلال در زندگی روزمره و سرطان زا بوده است!