گیلانی گرسنه نمی‌ماند؛ کمر خم کند از زمین برنج درو می‌کند و انواع سبزی را می‌چیند، دست دراز کند از دریا و رودخانه ماهی صید می‌کند و سر راست کند از آسمان پرنده‌یی به دام می‌اندازد. این جملات در مدح گیلان است، اما گیلان قدیم. چون در بخش زیادی از زمین‌های گیلان جدید، ساختمان‌های چندطبقه روییده و رودهایش هم آن‌قدر کم آب و آلوده‌شده که به‌جای ماهی، غول آلودگی به قلاب می‌چسبد و شکار پرندگان هم که با جریمه سازمان محیط‌زیست همراه می‌شود.

گیلانی این روزها گرسنه نیست، اما چند سالی است که امورات تعدادی‌شان به‌سختی می‌گذرد چون متناسب با افزایش جمعیت و موج مهاجرت از استان‌های دیگر، در این سامان شغل ایجاد نشده است. یعنی اصلا تلاش لازم برای مشاغل موجود هم به کار گرفته نشد. به همین دلیل در تمام سه دهه گذشته به‌تناوب، یکی از رتبه‌های اول تا پنجم بیکاری در اختیار همین استان بوده است. رتبه‌یی که باعث افزایش منحنی رشد افراد تحت پوشش کمیته امداد امام خمینی (ره) در استان شده است.

این آمار به‌ویژه در ۸ سال دولت محمود احمدی‌نژاد که در مقاطعی نرخ بیکاری تا ۲۵ درصد اعلام می‌شد -بدون آمار بیکاری پنهان و مشاغل کاذب- افزایش قابل‌توجهی یافت؛ چون نه‌تنها دولت نهم و دهم موفق به ایجاد مشاغل پایدار لازم نشد که مشاغل ایجادشده هم به دلیل سیاست‌های اقتصادی و سیاسی نامناسب، از کف صاحبانشان رفت. مشخصا در این‌ ارتباط کشاورزان آسیب قابل‌توجهی دیدند که در راس آنها، حدود ۵۰ هزار خانوار چای‌کار استان قرار داشتند.

   افزایش مددجویان کمیته امداد

اوضاع آن‌قدر نامناسب شد که طبق آمارهای غیررسمی تعداد افراد نیازمند برای تحت پوشش قرار گرفتن از سوی کمیته امداد، در بعضی شهرها تا سه برابر شده است. این آمارها به‌ویژه در روستاها و شهرهای کوچک استان که نان شب ساکنانش تنها از راه فروش محصولات کشاورزی عمدتا تک‌محصولی مانند چای تامین می‌شد، بیش از گذشته به چشم می‌خورد.

سال ۸۹ نماینده یکی از شهرهای غرب گیلان در مجلس هم با هشدار نسبت به وضعیت معیشتی مردم و مشاغل ازدست‌رفته گفت که در حال حاضر حدود ۶۰ درصد از جمعیت منطقه‌اش، تحت پوشش کمیته امداد هستند و صدها درخواست هم‌روی میز مدیر مربوطه خاک می‌خورد و با مراجعه هر روزه متقاضیان مواجه است. افرادی که خواستار استفاده از مستمری اندک ماهیانه بودند تا حداقل، نان شبشان تامین شود.

یک سال بعد وضعیت چای‌کاران به همان صورت باقی ماند و دولت پرداخت مطالباتشان را هر روز به تعویق می‌انداخت تا ایرج هوسمی رییس اتحادیه چای‌کاران در گفت‌وگویی صراحتا اعلام کند که چای‌کاران زندگی غم‌انگیزی دارند و بسیاری از آنها به خاطر این‌که شناخته نشوند، در بازارهای لنگرود، لاهیجان و جاهای دیگر تکدی‌گری می‌کنند.

برنج‌کاران استان هم وضعیت بهتری نداشتند و به دلیل افزایش نهاده‌ها و همچنین هزینه‌های کارگری عملا توجیه اقتصادی کشت برنجشان با علامت سوال مواجه بود.

در حالی‌که کارد بیکاری در گیلان به استخوان بسیاری از خانواده‌ها رسیده بود، مدیران دولت احمدی‌نژاد در سال ۹۰ مدعی ایجاد ۹۰ هزار فرصت شغلی در استان بودند و سال به پایان نرسیده هم گفتند که در دست‌یابی به آن موفقیت‌های لازم را داشته‌اند؛ مانند آمار ایجاد ۳۰ هزار فرصت شغلی که در سال قبل‌تر از آن، ارایه داده بودند. مشاغلی که در خوش‌بینانه‌ترین حالت می‌توان به وام‌های خوداشتغالی ۵/۱ تا ۳ میلیون تومانی صنایع‌دستی و تعاون مربوط دانست که اغلب بدون کمترین نظارتی پرداخت شد. تسهیلاتی که به گفته بسیاری از منتقدان، قبل از آن‌که دغدغه ایجاد شغل را به همراه داشته باشد، بسته‌یی سیاسی-انتخاباتی بود که نتیجه‌یی جز تزریق نقدینگی بیشتر و بدهکار شدن جوانان بیکار به دنبال نداشته است. همان وام‌هایی که دو سال بعد علی ربیعی وزیر کار و رفاه اجتماعی دولت روحانی در توصیف نتیجه پرداختشان گفت که به دلیل عدم‌نظارت، بسیاری از وام‌گیرندگان آن را صرف جراحی بینی و خرید اتومبیل کرده‌اند!

   اخبار سفارشی به‌جای اخبار بیکاری

هرچند در تمام ۸ سال دولت احمدی‌نژاد سیاستی در سازمان‌های مختلف دولتی وجود داشت تا از درج اخبار واقعی و بحران‌های موجود در این بخش‌ها جلوگیری شود و وضعیت صنایع و کشاورزی استان مثبت‌تر از آن‌چه هست در قالب رپرتاژ آگهی‌ به نظر مردم عاصی از مشکلات برسد، اما ناگفته پیدا بود که واحدهای اندک صنعتی و تولیدی استان زیر بار فشارهای اقتصادی و کمبود مواد اولیه حاصل از تحریم‌ها، یکی پس از دیگری از پا درآمده‌اند.

همان ایام هم بازدید میدانی از شهرک‌های صنعتی و زمین‌های کشاورزی برای اثبات این دیدگاه لازم نبود، تنها کافی بود برای قضاوت تعداد دست‌فروش‌ها و دیگر مشاغل کاذب در خیابان‌های اصلی از نظر گذرانده شود که در مقاطعی تعداد فروشندگان از تعداد رهگذران هم بیشتر می‌شد. پدیده‌یی که هنوز در خیابان‌های مختلف شهر، چشم‌ها را آزار می‌دهد و سیمای شهری را نازیبا کرده است.

  صنعت در رکود

آمار واقعی از صنعت استان وقتی راه به رسانه‌ها پیدا کرد که موعد تبلیغات یازدهمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری فرا رسید. در آن موقع گفته شد که تنها ۲۰ درصد واحدهای صنعتی استان فعال هستند و ۲۰ درصد نیمه‌فعال و مابقی هم در رکود یا تعطیلی مطلق به سر می‌برند.حالا که یک سال از آغاز به کار دولت حسن روحانی هم گذشته است، محمدعلی نجفی نماینده ارشد او در استان می‌گوید: در حال حاضر ۴۵ درصد صنعت گیلان همچنان غیرفعال است. به گفته او ۴۰ درصد صنایع نیمه‌فعال هم با تلاش‌های صورت گرفته در حال فعال شدن و استفاده از تمام ظرفیت‌ها است.

در این بازه زمانی یعنی حدود یک دهه گذشته، بعضی از پدیده‌های اجتماعی که طبق تعریف جامعه شناسان «ناهنجاری» خوانده می‌شود به‌طور معناداری در گیلان افزایش پیدا کرده است.اعتیاد، طلاق، خودکشی، سرقت، درگیری‌های فیزیکی در استان از جمله این پدیده‌ها است که به گفته استاندار، همچنان گیلان را در زمره پنج استان اول کشور در ناهنجاری‌های اجتماعی قرار داده است.

به گفته او ریشه این ناهنجاری‌ها را باید در بیکاری دید که گیلان طی چند سال گذشته در سکوی دومش قرار داشته است.طبق آمار مورد اشاره مقام ارشد استان در گیلان، ۷۰ درصد فارغ‌التحصیلان دانشگاهی گیلان بیکار هستند. البته نباید از نظر دور داشت که یکی از دلایل آن وجود تعداد زیاد زنان تحصیل‌کرده در استان است.

حالا شرایط در استان به نحوی است که تعداد زیادی از جوانان گیلانی به دلیل نبود شغل مناسب، دست به مهاجرت زده و به شهرهای دیگر سفر می‌کنند.

کیهان هاشم‌نیا استاندار سابق گیلان، بخشی از افزایش نرخ بیکاری در استان را مربوط به روحیات گیلانی‌ها می‌دانست که حاضر به انجام بسیاری از مشاغل که اصطلاحا سخت خوانده می‌شوند، نیستند. براساس اظهارات او ۹۰ درصد کارها و خدمات سخت توسط غیرگیلانی‌ها در این استان انجام می‌شود و این به جز ۳۵ درصد نیروی غیربومی است که در فصل کشاورزی در زمین‌ها به کار گرفته می‌شود.

    از بیکاری تا رستوران‌های پر و اتومبیل‌های خارجی

این شاید همان تضاد و یا ادامه وضعیتی باشد که به‌ویژه در رشت قابل مشاهده است و انتقاد گاه و بیگاه شماری از مدیران و یا شهروندان نسبت به یکدیگر را باعث می‌شود؛ رستوران‌هایی که معمولا صندلی‌هایشان پر است و واحدهای خدماتی- تجاری با محوریت فست‌فود و البسه هم در بسیاری از خیابان‌ها به وفور در حالی به چشم می‌خورد که معمولا پر از مشتری است. منتقدان می‌گویند در شهری که رقم بیکاری در بالاترین سطح خود قرار دارد چگونه در کمتر از ۲ سال، بیش از دو هزار دستگاه اتومبیل گران قیمت خارجی با پلاک منطقه آزاد انزلی چشم رهگذران را خیره می‌کند؟ قیمت فروش این اتومبیل‌ها در حالی از ۵۰ میلیون تومان آغاز و تا ۶۰۰ میلیون تومان هم افزایش پیدا می‌کند که شعاع ترددشان تنها ۵۰ کیلومتر در داخل گیلان است. این خودروها در خیابان‌هایی آمد و شد می‌کنند که پیاده روهایشان به قرق دستفروشان درآمده است.

کمبود شغل در استان گیلان در شرایطی به یک معضل تبدیل شده است که مرغوب‌ترین زمین‌های کشاورزی و جاذبه‌های گردشگری متعدد در این جغرافیا قرار گرفته است.سال ۹۳ در حالی به نیمه رسیده است که معاون برنامه‌ریزی استانداری گیلان، از برنامه‌ریزی برای ایجاد بیش از ۴۰ هزار شغل تا پایان سال خبر داده است. به گفته محمدحسین اصغریان که حدود ۶ سال در دولت محمود احمدی‌نژاد ریاست سازمان صنعت، معدن و تجارت استان را برعهده داشت برای ایجاد این مشاغل ۲۱۲ میلیارد تومان تسهیلات بانکی برای سه ماهه اول امسال به گیلان اختصاص یافته است. اما و اگرهای زیادی برای ایجاد این مشاغل وجود دارد که باید منتطر ماند و دید که آیا قرار است مانند دولت قبلی بدون نظارت، صرفا وام پرداخت شود. همچنین است امید به بهبود وضعیت کشاورزان و انجام ۵ هزار میلیارد تومان سرمایه‌گذاری برای تکمیل ۱۱۰۰ طرح صنعتی نیمه تمام در گیلان که منجر به ایجاد ظرفیت‌های شغلی گسترده در استان می‌شود.

«فرهیختگان گیلان» چالش بیکاری در گیلان را در صفحات پیش‌رو مورد بررسی قرار داده است.