مریم صابری- فاطمه صابری

معتقد است که کشاورزی و گردشگری با وضعیت فعلی نمی‌تواند گیلان را   از بیکاری نجات دهد و  باید بر گسترش صنعت تکیه کرد. علی منتظری رییس سازمان صنعت،  معدن و تجارت گیلان هرچند حدود ۶ ماه است کار خود را با این عنوان آغاز کرده اما هنگام انتصاب، سابقه ۱۶ سال حضور در سمت معاون امور صنایع سازمان صنایع و معادن گیلان را در کارنامه داشت.۶ سال از این ۱۶ سال همزمان با فعالیت محمدحسین اصغریان به‌عنوان رییس سازمان بود که در آخرین ماه‌های فعالیت دولت احمدی‌نژاد به معاونت برنامه‌ریزی استانداری گیلان منصوب شد و فعالیتش در دولت حسن روحانی هم تاکنون ادامه پیداکرده است.

هرچند به کارنامه فعالیت‌های این نهاد در سال‌های گذشته و به‌ویژه ۸ سال دولت محمود احمدی‌نژاد انتقادات زیادی وارد است اما سیاست بازدارندگی و پیشگیرانه این نهاد در این دوران به‌گونه‌یی بود که معمولا شاهد درج کمترین اخبار انتقادی در رسانه‌ها بودیم. منتظری که دارای مدرک دکترای اکتشاف معدن است بخش زیادی از رکود و تعطیلی واحدهای صنعتی و بیکاری در دوران موردنظر را متاثر از وضعیت کلی کشور درگذشته، مانند تحریم‌ها و سیاست زدگی می‌داند و آمار غیرفعال بودن ۴۰ درصد صنایع در گیلان را هم قابل‌قبول نمی‌داند. با او که مانند بسیاری از مدیران و کارمندان این حوزه،  هنوز درگیر مساله تجمیع وزارتخانه‌های بازرگانی و صنایع و معادن است و در طول روز باید گاه در ساختمان صنایع و گاهی بازرگانی حضور پیدا کند، در دفتر کارش در ساختمان بازرگانی پیرامون وضعیت صنایع استان و همچنین مشکلات ایجاد اشتغال به گفت‌وگو نشستیم که در ادامه می‌خوانید.

 

  طبق آمار سهم صنعت در اشتغال کشور ۳۳ درصد است درحالی‌که این سهم در گیلان ۲۶ درصد است. سال‌های زیادی در این استان به‌جای تلاش برای ایجاد اشتغال، بر سر مساله نه‌چندان پیچیده کشاورزی بودن و زیست‌محیطی بودن یا صنعتی بودن، از ایجاد اشتغال پایدار ممانعت شد تا نه‌تنها در بخش صنعت اشتغال لازم ایجاد نشود که مشاهده می‌کنیم کشاورزی استان هم با چالش‌های عمیقی روبه‌رو شده است. با توجه به بحران بیکاری در استان، این موضوع همچنان جزو دغدغه‌های کارشناسان است که آیا بخش صنعت گیلان، امکان ایجاد صنایع قابل همزیستی با  این اقلیم را دارد؟

آمار و ارقامی که شما عنوان می‌کنید نتیجه سال‌های گذشته‌یی است که گیلان به عنوان قطب کشاورزی و گردشگری معرفی می‌شد ولی به  سرمایه‌گذاری صنعتی آن توجهی نشد. طبیعی است که وقتی توجهی به آمار اشتغال در حوزه صنعت نشود، سهم کمتری به آن اختصاص می‌یابد. خوشبختانه در سال‌های اخیر به این نتیجه رسیدند که باید توجه به صنعت مضاعف شود زیرا کشاورزی و گردشگری نمی‌تواند ما را به استانی با آمار کم بیکاری تبدیل کند. هرچند می‌توانیم در بخش کشاورزی صنایع تبدیلی و در گردشگری هم صنایع مرتبط را مدنظر داشته باشیم اما برای تکمیل نیاز به سرمایه‌گذاری است که با استقرار دولت جدید حرکت‌های خوبی در حال انجام است. ما در گیلان بیش از ۱۱۰۰ واحد نیمه‌تمام داریم و به همین اندازه هم مجوز احداث واحد صادر کرده‌ایم.

در طرح‌های نیمه‌تمام امکان اشتغال‌زایی برای چند نفر فراهم می‌شود؟

این طرح‌های نیمه‌تمام بیش از ۵ هزار میلیارد تومان است که می‌تواند ۳۷ هزار نفر را مشغول به کار کند. افرادی هم که در حوزه صنعت مشغول به کار می‌شوند اشتغالشان پایدار است. خوشبختانه استان ما در موقعیتی قرارگرفته است که سرمایه‌گذاران زیادی خواهان سرمایه‌گذاری هستند. گیلان برای سرمایه‌گذار جاذبه‌های زیادی مانند امنیت، آب‌وهوا و زیرساخت‌های لازم را دارد که باید بعضی از زیرساخت‌ها مانند راه‌آهن هم به اتمام برسد.

  بارها از زبان شما و استاندار عنوان‌شده که تمایل لازم برای انجام سرمایه‌گذاری وجود دارد اما همین افراد و بسیاری از سرمایه‌گذاران از وضعیت بروکراسی شکایت دارند. چه کسانی مقصر این بروکراسی هستند؟ چه تمهیدی برای کاهش این مشکل اندیشیده شده است؟

سرمایه‌گذار در حوزه صنعت گیلان مشکلات بروکراسی ندارد؛ اما مشکل از آنجایی شروع می‌شود که ما ناگزیر می‌شویم برای صدور یک مجوز از دستگاه‌های مختلف استعلام بگیریم. البته نمی‌توانیم دستگاه‌های مختلف را متهم کنیم چون کارهای اداری در کشور ما کمی زمان‌بر است. روند به این صورت است که نامه به مدیرکل یک تشکیلات فرستاده می‌شود، اگر مدیرکل در سر جای خودش باشد، ارجاع می‌دهد به معاونت مربوطه و او هم ارجاع می‌دهد به کارشناس. کارشناس هم باید بازدید انجام دهد و نهایتا  اگر کمیته‌یی وجود نداشته باشد و … همه این موارد زمان‌بر است. با این حجم عملا کار طول می‌کشد و دولت کل این سیستم را باید کاهش بدهد. در حوزه صنعت «پنجره واحد» تعریف شده است که همه دستگاه‌ها می‌نشینند و تصمیم می‌گیرند و خوشبختانه دولت جدید هم پیگیر آن است. اگر نیاز به بررسی داشت در زمان محدود انجام می‌شود و در کوتاه‌ترین زمان تصمیم خود را   اعلام می‌کند و جواب متقاضی داده می‌شود. با توجه به این‌که مقدمات این کار آماده شده اگر دستگاه‌های دولتی همت کنند، می‌شود آن را جا انداخت. حال اگر منوط به موافقت دیگر دستگاه‌ها باشد که این زمان بیشتر می‌شود. جالب است که بعضی دستگاه‌ها موافقت خود را منوط به موافقت دستگاه دیگری می‌کنند. امیدواریم با آن پنجره واحدی که تعریف شده و استاندار گیلان هم پیگیر تشکیل آن است در حداقل زمان ممکن عملی شود و ما هم بسیار مشتاقیم که زود برای متقاضی مجوز صادر شود.

  کشاورزی مهم‌ترین بخش اقتصاد گیلان است و نمی‌توان آن را نادیده گرفت یا درصدد حذف آن برآمد، همواره توصیه می‌شود که از صنایع تبدیلی برای پایدار شدن کشاورزی و پا گرفتن صنعت در استان استفاده شود. چرا سرمایه‌گذاری‌ها چندان به سمت این بخش از صنعت سوق داده نمی‌شود تا باعث حفظ کشاورزی و ایجاد صنایع جدید شود؟

ما به دلیل ویژگی و قابلیتی که استان دارد، به دنبال سرمایه‌گذاری صنعتی با محوریت کشاورزی هستیم. اولین صحبتی هم که با سرمایه‌گذاران می‌شود مشورت و تشویق در همین خصوص است و در مقابل سرمایه‌گذار نیز خود با یک پیشینه‌یی می‌آید و از شرایط آگاه است. البته صنایع تبدیلی نه تنها در استان که در کشور هم رشد نکرده که دلایل خاص خودش را دارد و بیشتر دلایل آن در کشاورزی مستتر است. کشاورزی کوچک و خرد شده و مقرون به صرفه نیست و بسیاری از روی ناچاری کشاورزی می‌کنند. سرمایه‌گذاران بزرگ هم خود را درگیر کارهای کوچک و کم حجم نمی‌کند.

خوشبختانه در دو سال اخیر توجه ویژه‌یی به صنایع سلولزی صورت گرفته است و به دلیل زیرساخت‌هایی که در استان وجود دارد از سرمایه‌گذاران که همه از بزرگان این صنعت در کشور هستند، برای حضور در استان دعوت کردیم. زمین هم در اختیارشان قرار گرفته و مجوز برای آغاز به کار به موقع صادر شده است و در گرفتن تسهیلات به آنها کمک کردیم. در نتیجه در پنج واحد صنایع سلولزی MDF، روکش و صنایع وابسته به آن بیش از ۶۰۰ میلیون تومان سرمایه‌گذاری صورت گرفته است که دو مورد آن تا چند ماه آینده بهره‌برداری می‌رسد. سه مورد هم تا پایان سال دیگر به بهره‌برداری خواهد رسید. پنج مجوز دیگر هم صادر کردیم که آنها هم درصدد شروع به کار هستند. یک‌میلیون و ۲۰۰ هزار مترمکعب مجوز MDF صادر کردیم که بخش عمده‌یی از نیاز کشور را تامین می‌کند. با توجه به شرایط، گیلان یا مازندران مستعد انجام این کار هستند که مازندران به دلیل شرایطی که پیدا کرده عملا در این زمینه بسیار ضعیف شده است.

  در مازندران «ویلاکاری» جای جنگل و درخت‌کاری را گرفته! البته گیلان هم در همان مسیر حرکت می‌کند …

گیلان هنوز این فرصت را دارد که بتواند در مسیر صحیح حرکت کند. در حوزه صنعت وظیفه خودمان را تا حد زیادی انجام دادیم. حتی با آقای استاندار هم صحبت کردیم و اعلام کردیم که یک کار فرهنگی است و رسانه‌ها باید کمک کنند. برآورد ما این است که علاوه بر جنگل‌هایی که در اختیار داریم، می‌توانیم بالغ بر ۱۵ هزار هکتار زراعت چوب انجام دهیم؛ بنابراین باید کار فرهنگی و تبلیغی انجام شود تا کشاورز متوجه شود که چنین کارخانه‌هایی در حال ایجاد است و اگر امروز نهال درخت صنوبر را بکارد، حداقل تا پنج سال بعد می‌تواند درآمد عالی در کنار فعالیت‌های دیگر زندگی‌اش داشته باشد که به ارتقای وضعیت معیشتی آنها کمک‌های قابل توجهی می‌کند.

در بخش‌های دیگر هم به همین شکل بود. در بخش استفاده از ضایعات برنج حتی دو شرکت را راغب کردیم که از برنج شکسته استفاده کنند ولی با توجه به حجم کاری که داریم، نیازمند حرکت جدی‌تری مثل همین صنایع تبدیلی چوب هستیم.

موضوعی که وجود دارد این است که مردم نسبت به این اخبار اطمینانی ندارند. چون واقعا مشخص نیست که صنایع ایجاد شده تا چه میزان پایداری دارد؛ یعنی مردم یا همان کشاورزان مطمئن نیستند که زمان فعالیت این کارخانه‌ها تا یک سال بعد هم ادامه دارد یا تعطیل می‌شود تا بتوانند برای آینده‌شان تصمیم بگیرند …

کسی که میلیون‌ها تومان سرمایه‌گذاری می‌کند مطمئنا نمی‌خواهد بگذارد برود. افراد سرمایه‌گذاری می‌کنند تا سود آن را به دست بیاورند. سرمایه‌گذاری که در این‌جا کارخانه ساخته است اگر چوب مورد نیازش را در این‌جا پیدا نکند از کشورهای همجوار وارد می‌کند و منتظر ما نمی‌ماند. ماهم از روز اول به سرمایه‌گذار اعلام کردیم و از او تعهد گرفتیم که برای تأمین چوب نمی‌توانیم همکاری داشته باشیم. چون گیلان استانی است که بیشترین واردات چوب را دارد.

  چوب‌هایی که از روسیه وارد گمرک انزلی می‌شود…

بله الان هم اگر ما در داخل استان نتوانیم چوب موردنیاز این کارخانه‌ها را تامین کنیم آنها از کشورهای همجوار ما وارد می‌کنند. اعتقاد ما این است که کشاورزی ما هم باید صنعتی باشد. در حال حاضر در کشاورزی ارزش‌افزوده نداریم و کشاورز در پایان‌کار درآمدی تقریباً برابر با هزینه‌هایش در اختیار دارد. پس باید با راهکارهای از این دست کشاورزی را نجات دهیم. در عین حال نمی‌توانیم سرمایه‌گذار را محدود کنیم. متاسفانه ما برای سرمایه‌گذار خط‌ونشان می‌کشیم که تو «باید» این کار را انجام بدهی اما اعتقاد من این است که سرمایه‌گذار بهتر از ما می‌داند که چگونه برای سرمایه‌اش تصمیم بگیرد.

این بحث شما درست است؛ اما به نظر می‌رسد در حال حاضر با توجه به شرایط گیلان و اشتیاقی که برای ورود صنعت به استان وجود دارد برخی از صنایع که هیچ ربطی به گیلان ندارد نیز، اجازه تاسیس پیدا کرده. مثل صنعت خودروسازی؛ صنعتی که در دیگر استان‌ها ظرفیت خوبی برای آن وجود دارد. آیا واقعا نیاز است که حجم وسیعی از زمین‌های کشاورزی ما به این کار اختصاص پیدا کند؟

اگر ملاحظه کنید الان ما به یکی از قطب‌های تولید فولاد در کشور تبدیل شده‌ایم، در حالی‌که نه معدن فولاد داریم و نه شاید با مساله زیست‌محیطی ما همخوانی داشته باشد؛ اما بحث این است که این‌ها صنایع مادر است و یکی از اشتباهات ما در سال‌های گذشته این بود که از صنایع مادر غافل شدیم. صنایع مادر صنعت جانبی هم با خود دارد. الان ما ۳۰ واحد قطعه ساز در استان داریم که بسیاری از قطعات سایپا و ایران‌خودرو را تولید می‌کنند. مساله اشتغال با ایجاد صنایع مادر حل خواهد شد. صنعت نساجی هم جزو صنایع مادر محسوب می‌شود. این موارد باید تقویت شوند. وقتی صنعت خودرو در کشور توجیه دارد، چرا تولید نکنیم؟ روز اول هم به ما می‌گفتند شما چه دارید که می‌خواهید فولاد تولید کنید؟ ما استانی دارای مرز آبی و خاکی هستیم که بسیاری از استان‌ها این فرصت و امکان را ندارند. الان می‌خواهیم پتروشیمی بزنیم و بسیاری مخالفت می‌کنند. چرا باید مخالف صورت بگیرد؟ پتروشیمی صنعت مادر است و معمولا هم هرکسی برای سرمایه‌گذاری ورود پیدا نمی‌کند. صنایع قبلی که تعطیل شدند دولت متولی آن بوده است. دولت که نمی‌تواند کارخانه‌داری کند.

در بخش فولاد، در حالی‌که کشورمان در دو سال قبل شدیدا تحریم بود اما این واحد فعالیت‌هایش را تعطیل نکرد و حتی با ظرفیت ۱۵ تا ۲۰ درصد کار کرد. چون فردی که ۵۰۰ میلیارد تومان سرمایه‌گذاری کرده کار را رها نمی‌کند، در واقع اگر دلش به حال ما نسوزد، به حال سرمایه خودش می‌سوزد. همچنین صنایعی که با شرایط استان ناهمگون هستند و در داخل شهرک‌های صنعتی مستقر شده‌اند و ملاحظات زیست‌محیطی هم برای آن‌ها تعریف شده است. البته ممکن است در بعضی شهرک‌ها مشکلاتی باشد اما وقتی مکان مناسب تعریف شده است که اگر خوب مدیریت شود، مشکلی پیش نمی‌آید.

 حداقل طی یک دهه گذشته وضعیت خوبی در شهرک‌های صنعتی و مشخصا شهرک صنعتی رشت حاکم نبوده است. بسیاری از منتقدان می‌گویند نه تنها صنعت خاصی در گیلان ایجاد نشده است بلکه تمام فاضلاب‌های این شهرک بدون تصفیه‌خانه به سمت رودخانه زرجوب و گوهررود روانه و باعث شده که این دو رود هم از جمله آلوده‌ترین رودخانه‌های جهان باشند …

داستان شهرک صنعتی رشت چیز دیگری است. شهرک صنعتی رشت قبل از انقلاب ایجاد شد و بعد از آن از ایجاد تصفیه‌خانه غافل شدند. همچنین بخش اندکی از آلودگی زرجوب و گوهررود به خاطر فاضلاب این شهرک است. کار تصفیه‌خانه آن هم درحال انجام است که اگر اعتبار لازم را بتوانیم تامین کنیم، صاحب تصفیه‌خانه می‌شود. ولی برای شهرک‌های صنعتی جدید تا زمانی‌که تصفیه‌خانه و شبکه فاضلاب نداشته باشند، مجوز صادر نمی‌شود. درآن یک مورد حق با شما است.

 متاسفانه گیلان در جایگاه دوم بیکاری در کشور قرار دارد و این درحالی است که بیش از ۴۵ درصد واحدهای صنعتی استان تعطیل هستند. همین چندی پیش معاون برنامه‌ریزی استاندار از اختصاص ۲۱۲ میلیارد تومان تسهیلات بانکی، جهت اشتغال‌زایی برای سه ماهه نخست امسال به گیلان، خبر داده بود. قرار بود سهم صنعت و معدن بیش از کشاورزی و گردشگری و … باشد و در نهایت ۴۰ هزار شغل در سال ۹۳ ایجاد شود با گذشته ۳ ماه اول سال این مهم انجام شد و تسهیلات مورد نظر از سوی بانک‌ها پرداخت شد؟

در حوزه صنعت، معدن و تجارت در سال گذشته در حدود ۱۱ هزار سهمیه اشتغال داشتیم که محقق شد.

  واقعا ۱۱ هزار شغل ایجاد کردید؟

بله واقعا انجام شد. به خصوص در حوزه تجارت مشکلی نداریم. مجوز صنفی که صادر می‌کنیم فرد با باز کردن مغازه شغل ایجاد می‌کند.

  نتیجه آن می‌شود که  در گیلان به ازای هر ۲۵ نفر یک واحد صنفی وجود دارد …

به هر حال کل کشور همین‌طور است. امسال هم ما تا به امروز تعهد اشتغال خودمان را انجام دادیم. ولی نقیصه‌یی که در کل اشتغال وجود دارد، با این شرایط پوشش داده نمی‌شود و باید جهشی اتفاق بی افتد. بانک‌ها فعلا کمکی به واحدهای تولیدی نکردند ولی کارهای مقدماتی انجام شده است.

 طبق گفته استاندار ۵۰ درصد از واحدهای صنعتی تعطیل و بقیه هم نیمه تعطیل هستند.

منظور استاندار چنین چیزی نبود. بر اساس آماری که ما داریم، چیزی در حدود ۳۰ درصد از واحدهایی که پروانه بهره‌برداری دارند، تعطیل هستند. میانگین کشوری هم به همین صورت است. بقیه واحدها هم با ظرفیت پایین کار می‌کنند. مثلا کارخانه‌یی که می‌تواند ۱۰۰ هزار تن در سال تولید کند، به دلایلی مانند نبود سرمایه در گردش و تحریم با ۴۰ یا ۵۰ درصد توان کار می‌کند.

  طبیعتا اگر از تمام ظرفیت‌های این واحدها استفاده شود افزایش اشتغال خواهیم داشت.

در سال‌های گذشته اشتغال ایجاد شد ولی هیچ واحدی آمار افرادی که بیرون می‌روند را اعلام نمی‌کند. این واحدها پول و مواد اولیه ندارند و مجبور هستند که نیروهای خودشان را بیرون کنند. دولت دنبال این نبود تا آمار افرادی را که تعدیل شدند را اعلام کند. حوزه ما آمار درستی دارد ولی کسی از ما نپرسید چند نفر بیرون رفتند.

 چون برای انتشار  واقعیت‌ها  اما و اگرهای زیادی وجود داشت!

بنا نبود تا آن بخش را بگویند. واقعیت را نمی‌شود کتمان کرد و به هرحال چنین چیزی وجود دارد. مردم هم می‌بینند و رسانه‌ها بهتر از همه. واقعیتی است که در کشور وجود دارد و گیلان مستثنی از آن نیست؛ اما با این حال در دو سال گذشته کمترین بحران‌های کارگری را داشتیم.

ما قبل از تجمع و بحران، مدیریت می‌کنیم یعنی یا مشکل را حل می‌کنیم یا مدارا می‌کنیم.

به طور کلی استان ما به لحاظ بیکاری شاخص‌تر از بقیه استان‌ها نیست، چون‌که آمار درستی نداریم. بسیاری از مکان‌هایی که امسال موردبررسی قرار دادیم اصلاً جایی مورد محاسبه قرار نگرفتند.

مثلاً شرکت پخشی داریم که ۶۰ -۷۰ نفر کارگر دارد، اما ثبت نشده است. همین کارگران دوباره برای دریافت بیمه بیکاری هم ثبت‌نام کرده‌اند. در صورتی‌که در آن‌جا در حال فعالیت هستند. یا مثلاً ۱۰۰ هزار واحد صنفی داریم ولی فقط ۷۰ هزار واحد مجوز دارند و ۳۰ هزار بدون مجوز فعالیت می‌کنند. وقتی مجوز ندارند یعنی بیکار محسوب می‌شوند.

  درباره واحدهایی که دچار مشکل هستند مدام تقاضا می‌شود که بانک‌ها تسهیلات در اختیارشان بگذارند، اما این همکاری وجود ندارد و بانک‌ها می‌گویند که ما در مضیقه مالی هستیم. در مقابل هم برخی از واحدها به بانک‌ها بدهکار هستند و بانک‌ها هم اموالشان را به مزایده گذاشته‌اند. قرار است تزریق منابع صورت بگیرد یا همین رویه ادامه پیدا می‌کند؟

قطعاً تزریق منابع صورت می‌گیرد، اما تکلیف برخی از شرکت‌ها که سوءاستفاده‌هایی انجام دادند، جدا است و دستگاه نظارتی هم وارد ماجرا شده است. به هر حال وام‌های کلان گرفتند و انحراف دارند و تا جایی که قانون به ما اجازه می‌دهد، پیگیر موضوع هستیم. مثلاً یکی از واحدها ۱۰ میلیارد وام گرفته در حالی‌که فقط ۳ میلیارد هزینه کرده. دستگاه نظارتی موظف است بگوید این ۷ میلیارد کجا رفته است. وقتی می‌خواهند ۵ میلیون تومان وام ازدواج بدهند، زمین و زمان را به هم می‌دوزند ولی مثلاً در این مورد ۷ میلیارد پول گم است.

  شما در دولت احمدی‌نژاد هم به‌عنوان معاون سازمان صنایع استان حضور داشتید و الان می‌بینید که بسیاری از خانواده‌ها نگران فرزندان بیکار خودشان هستند. با توجه به رویکرد دولت جدید، می‌توانید این امیدواری را به مردم بدهید که با  آمارسازی‌ در زمینه ایجاد اشتغال مواجه نباشند و اشتغال واقعی ایجاد شود به گونه ای که در بیرون لمس شود و حداقل از چند بیکار که در هر خانواده‌ حضور دارد، یک نفر کم شود؟

من در دوره‌یی در دولت گذشته هم بودم اما رویکرد دولت کنونی با دولت احمدی نژاد متفاوت است؛ اما اقتصاد ایران متأثر از سیاست است و تحریم‌ها باعث قفل شدن اقتصاد می‌شود. وقتی دولت جدید آمد فضا شکسته شد و در واحدهای تولیدی امیدواری ایجاد شد به گونه‌یی که بسیاری از واحدهایی که نمی‌خواستند ادامه دهند، ماندند و قدرت ریسک‌پذیری خود را افزایش دادند و از جیب خرج می‌کنند.

من به شما قول می‌دهم با این شرایط و کمک‌هایی که دولت قول آن را داده حتماً شاهد اثرات مثبت آن در جامعه، خصوصاً در وضعیت بیکاری باشیم؛ اما به دلیل مشکلاتی که بوده، دولت نتوانسته در حوزه تولید پولی را که باید، تزریق کند اما مقدمات آن فراهم شده است. مسلماً امسال اتفاقات خوبی رقم خواهد خورد. واحدهای تولیدی امیدوار شده‌اند و بر روی پاهای خودشان ایستاده‌اند و در حال حرکت هستند. حاضرند بمانند و ریسک بیشتری داشته باشند ولی در دولت گذشته در حال جمع کردن بساط خودشان بودند. متاسفانه در کشور ما همه چیز تحت شعاع مسائل سیاسی قرار دارد. الان هم همه منتظرند تا ببینند که بحث هسته‌یی به کجا خواهد رسید، اما کلاً فضا امیدوار کننده است.